Wysiłek fizyczny a masa ciała

Systematyczny wysiłek fizyczny stanowi niezbędny element w leczeniu nadwagi i otyłości, a także w utrzymaniu należnej masy ciała.
Warunkiem zmniejszenia masy ciała jest wydatkowanie przez organizm większej ilości energii niż jest przyswajana w jedzeniu. Kiedy staramy się zachować dietę, ograniczając jedzenie, organizm stara się zużywać mniej energii na własne funkcjonowanie i dlatego z upływem czasu sama dieta przestaje przynosić efekty. Jedyną metodą, aby przeszkodzić temu zjawisku, jest świadome zwiększenie wydatku energii na pracę fizyczną. Wtedy nie tylko organizm zużywa energię na wykonywaną pracę mechaniczną, ale także na rozbudowę i funkcjonowanie tkanki mięśniowej. Dlatego skuteczny program odchudzania musi zawierać systematyczną aktywność fizyczną.
Warto wiedzieć również, że wraz z wiekiem organizm zużywa coraz mniej energii na własne funkcjonowanie. Szacuje się, że zużycie energii w spoczynku spada aż o 5% na każde 10 lat życia, dlatego jedząc tyle samo, wraz z wiekiem trzeba się coraz więcej ruszać, aby nie przytyć.

Dlaczego tak ważna jest systematyczność wysiłku fizycznego?

Warunkiem odniesienia korzyści zdrowotnych z podejmowania aktywności ruchowej jest jej sytematyczność. Osoba z cukrzycą powinna wykonywać wysiłek fizyczny co najmniej cztery razy w tygodniu, a najlepiej codziennie.
Systematyczność ma tu szczególne znaczenie. Wysiłek fizyczny poprawia wykorzystanie glukozy przez tkanki i zmniejsza stężenie cukru we krwi. Działanie to trwa jednak tylko pewien czas, dlatego dla podtrzymania tego korzystnego skutku konieczne jest powtarzanie systematycznie wysiłków fizycznych.
Nawet większe wysiłki podejmowane jedynie w weekendy lub dni wolne (wielogodzinna wycieczka piesza lub rowerowa, czas spędzony w ośrodku rekreacyjnym) nie wystarczą. Tylko systematycznie podejmowany, co najmniej przez cztery dni w tygodniu wysiłek fizyczny trwający około 40 minut, pozwoli organizmowi przestawić się na lepsze wykorzystanie glukozy, usprawnić funkcję układu krążenia, zużyć wystarczającą ilość energii, aby uzyskać zmniejszenie masy ciała. Systematyczność podejmowania wysiłku fizycznego jest warunkiem, który umożliwi poprawę wyrównania glikemii, a nawet zmniejszenie dawek przyjmowanych leków.

Przykładowe wydatki energetyczne podczas różnych rodzajów aktywności fizycznej

Miarą ilości wykonywanego wysiłku fizycznego jest wydatek energetyczny – liczba "spalonych kalorii". Minimalna ilość wysiłku fizycznego przynosząca korzyści zdrowotne to taka, która zapewnia wydatek rzędu 1000 kcal/tygodniowo. Średnio wydatek kaloryczny podczas tygodnia powinien przekraczać 1500 kcal, a optymalnie powinno się zużywać w drodze wysiłku fizycznego co najmniej 2000 kcal tygodniowo.
Poniższa tabela umożliwi określenie, jaka ilość wybranego wysiłku fizycznego pozwoli uzyskać zalecaną wielkość wydatku energetycznego – ile kalorii "spali się" ćwicząc.

*godzina

Zasady zabezpieczenia przed niedocukrzeniem

Wysiłek fizyczny zwiększa wykorzystanie glukozy i w związku z tym prowadzi do zmniejszenia stężenia cukru we krwi. Dlatego w przypadku niezachowania odpowiednich zasad może doprowadzić do niedocukrzenia – nadmiernego zmniejszenia stężenia cukru we krwi, do wartości, przy których mózg zaczyna odczuwać niedobór glukozy i występują bardzo nieprzyjemne i niebezpieczne objawy.
Aby podczas wysiłku nie doszło do niedocukrzenia:

• nie wolno podejmować wysiłku na czczo;
• nie należy rozpoczynać wysiłku, Jeżeli stężenie cukru we krwi jest niższe niż 100 mg/dl, a ostatni posiłek zjedzony był kilka godzin wcześniej;
• rozpoczynając wysiłek fizyczny należy mieć przy sobie porcję szybko wchłanialnych węglowodanów – np. kilka kostek cukru, porcję dżemu lub miodu, słodki napój;
• podejmując wysiłek fizyczny należy uprzedzić osoby towarzyszące i instruktora prowadzącego zajęcia o swojej chorobie, aby w przypadku niedocukrzenia potrafili zareagować i udzielić pomocy;
• powinno się mieć przy sobie identyfikator informujący o cukrzycy – wisiorek, bransoletkę.

Osoba podejmująca regularny wysiłek fizyczny powinna uzgodnić z lekarzem prowadzącym zmniejszenie dawek leków obniżających stężenie cukru we krwi. W przypadku leków doustnych może być niezbędne zmniejszenie dawek bądź zmiana leku na słabiej działający. W przypadku leczenia insuliną wskazane jest zmniejszenie dawek insuliny. Jeśli podejmowany wysiłek fizyczny jest nieregularny, korekta dawek insuliny może nie być konieczna. Wówczas może okazać się konieczne spożywanie odpowiedniej ilości dodatkowych węglowodanów w postaci np. soku, kanapki, ciastka itp. W okresie podejmowania nowej aktywności fizycznej podstawę zabezpieczenia przed niedocukrzeniem stanowi zwiększona częstotliwość kontroli stężenia cukru we krwi.
Rozpoczynając aktywność fizyczną należy pamiętać o zmniejszeniu dawek leków doustnych i/lub insuliny, zależnie od dotychczasowych glikemii. Wcześniej powinno się to skonsultować z lekarzem prowadzącym. W czasie wysiłku należy wielokrotnie kontrolować stężenie cukru we krwi, aby na tej podstawie określić właściwe dawki insuliny.

Wysiłek fizyczny a pielęgnacja stóp

Podczas większości podejmowanych wysiłków obciążane są stopy. Cukrzyca, a właściwie jej powikłania w układzie nerwowym, sprawiają, że można nie odczuwać drobnych skaleczeń i otarć, a ponadto, Jeżeli takie powstaną, będą trudniej się goić. Poza tym cukrzyca sprzyja zakażeniom grzybiczym, także stóp, dlatego właściwa higiena jest bardzo ważna:

• należy zawsze pamiętać o wygodnym i miękkim obuwiu oraz odpowiednich skarpetach zabezpieczających przed odparzeniem; można używać specjalistycznego obuwia sportowego, np. do biegania, aerobicu;
• bezpośrednio po powrocie ze spaceru, ćwiczeń lub innych aktywności, powinno się umyć stopy w wodzie o sprawdzonej temperaturze (37°C);
• obuwie sportowe powinno być o 1 nr większe, niż noszone na codzień;
• należy dokładnie obejrzeć buty, czy nie ma w nich zanieczyszczeń, które mogłyby uszkodzić skórę;
• po umyciu stopy osuszać starannie, także między palcami;
• sprawdzić, czy nie doszło do skaleczenia lub otarcia naskórka;
• paznokcie skracać pilnikiem i dbać o ich odpowiednią długość;
• także po pływaniu w basenie powinno się starannie umyć i osuszyć stopy.

Modyfikacje farmakoterapii u osoby trenującej

Wysiłek fizyczny zwiększa zużycie glukozy i poprawia jej wykorzystanie także u osób z cukrzycą. Przy podejmowaniu wysiłku fizycznego trzeba liczyć się z koniecznością zmniejszenia dawek stosowanych leków doustnych.
Przy wyłącznym przyjmowaniu leków, które zapobiegają wzrostowi glikemii, ale nie obniżają aktywnie stężenia cukru we krwi (nie zwiększają stężenia insuliny – np. metformina; akarboza) nie jest  konieczne zmniejszenie dawek tych leków.
Przy przyjmowaniu innych leków – długo działające pochodne sulfonylomocznika, które nasilają wydzielanie insuliny i zwiększają jej stężenie w organizmie, jak: glimepiryd, glibenklamid, gliklazyd, glipizid, glikwidon, może się zdarzyć, że konieczne będzie zmniejszenie dawki leków nawet w minimalnych ilościach, bo dzięki wysiłkowi fizycznemu zmniejszy się zapotrzebowanie na te leki i przy utrzymaniu dotychczasowych dawek mogłoby wystąpić niedocukrzenie. Dlatego, kiedy rozpoczyna się systematyczne ćwiczenia i zmienia swoją aktywność ruchową, trzeba częściej kontrolować stężenia cukru we krwi. Pozwoli to w odpowiednim momencie zmniejszyć dawkę leku.
Przy leczeniu insuliną prawdopodobnie konieczne będzie zmniejszenie dawek. Jak należy zmniejszać dawkę insuliny, zależy od tego, ile jednostek insuliny na dobę jest przyjmowanych, w ilu wstrzyknięciach, jaki jest to rodzaj insuliny i jak dany organizm reaguje na insulinę.
Początkową zmianę dawki insuliny trzeba ustalić wspólnie z lekarzem w oparciu o znajomość swojego organizmu i przebiegu choroby. Następnie konieczna jest bardzo częsta kontrola stężenia cukru po to, aby z jednej strony nie dopuścić do niedocukrzenia, ale z drugiej strony nie doprowadzić do sytuacji, gdy dawka insuliny będzie zbyt mała, a stężenia cukru we krwi zbyt wysokie. Obserwując się dokładnie
w czasie wysiłku fizycznego i rejestrując, jak określona ilość ćwiczeń wpływa na stężenie cukru, będzie wiadomo, jak dostosować dawki insuliny podczas uprawiania sportu. Całodniowy lub kilkudniowy wysiłek fizyczny mimo, że powoduje obniżenie poziomu cukru we krwi i redukcję dawek insuliny, wymaga jednak podawania leków, np. insuliny. Bez insuliny komórki organizmu nie mogą prawidłowo pracować. Możliwe jest, że optymalne dostosowanie dawek insuliny uda się dopiero po kilku próbach.
Bardzo duży wysiłek fizyczny może prowadzić do zwiększenia stężenia glukozy we krwi, dlatego w niektórych przypadkach zmniejszanie dawki insuliny nie jest właściwym postępowaniem.
Konieczne jest dokładne omówienie z lekarzem zasady modyfikacji dawek insuliny.
Trzeba pamiętać o kontroli stężenie cukru we krwi przed wysiłkiem i po wysiłku. Niedocukrzenie związane z wysiłkiem może wystąpić nie tylko w czasie treningu, ale także kilkanaście godzin później, kiedy to organizm odbudowuje zapasy glikogenu w mięśniach i zużywa na to więcej glukozy.

DIA/13/03-08/11-10